اسلامى و خراسانى در بر عظيم هند ، فوائد فراوانى را بار آورد ، و بسا از رجال سندى را در علم حديث و فقه و مغازى و غيره از مشاهير درجهء اول علمى اسلام مىيابيم ، كه ما در صفحات ديگر ، از ايشان ذكرى كرده‌ايم . و در قرن سوم هجرى ، اين مبادى در ان سرزمين استقرار تمام يافته بود . چنانچه در سنه 270 ه 883 م راجه ارور به امير منصوره اطلاع داد ، كه شخصى را براى تعليم مبادى اسلامى بدربارش بفرستد . درينوقت مردى از غرب خراسان كه سندى را آموخته بود وجود داشت ، و بدربار راجه فرستاده شد ، او به خواهش راجه قرآن عظيم را به زبان سندى تفسير و ترجمه نمود ، و عقائد اسلامى را نيز به سندى منظوم و بحضور راجه اهداء كرد . « 1 » حديث مصدر دوم تشريع اسلامى و يكى از مهمترين علوم منقول حديث بود ، و آن اثر باقيمانده از اقوال يا افعال حضرت رسول صلعم است كه سنت گفته مىشود ، و بعد از قرآن عظيم در اهميت و حجيت بدرجهء دوم واقع است . در عصر نبوى قسمت اعظم مردم عرب از خوانش و نگارش محروم بودند ، بنابر ان احاديث حضرت پيامبر ( صلعم ) را شفاها يكى از ديگرى روايت ميكردند ، و چون از يكى به ديگرى به تسلسل و عنعنه ميرسيد ، البته در ان تحريف يا تبديل كوچكى روى ميداد ، كه به غموض و ابهام منجر ميگشت ، و اين وضع تا قرن دوم هجرى دوام كرد ، تا كه درينوقت علماى اسلامى به جمع و تدوين حديث همت گماشتند . « 2 » گويند عمر بن عبد العزيز خليفهء اموى در حدود 100 ه 728 م به ابو بكر بن محمد انصارى قاضى مدينه ( متوفى 120 ه 737 م ) نوشته بود ، كه هرچه را از حديث و سنت رسول خدا دريابد آن را بنويسد . « 3 » و نيز ابو نعيم روايت كرد : كه عمر بن عبد العزيز به تمام اطراف مملكت امرى داد ، تا احاديث نبوى را فراهم آورند . « 4 » اما اين خواهش

--> ( 1 ) - عجائب الهند 3 طبع ليدن . ( 2 ) - تاريخ الاسلام السياسى 1 / 391 ( 3 ) - الموطاء بروايت محمد بن حسن ( 4 ) - فجر الاسلام 265 بحوالت تاريخ اصفهان